Hóc dị vật là nguyên nhân hàng đầu gây ngừng thở ở trẻ nhỏ tại nhà. Điều nguy hiểm nhất của nó không phải mức độ mà là sự im lặng: người lớn thường tưởng trẻ chỉ đang ho hoặc nghịch, và nhận ra muộn.
Nhận ra trẻ đang hóc
- Đột ngột ngừng chơi, ngừng ăn, mắt mở to hoảng hốt.
- Không khóc được, không phát ra tiếng nào.
- Ôm cổ, há miệng, cố ho mà không thành tiếng.
- Mặt đỏ rồi chuyển tím, nhất là quanh môi.
- Thở rít, tiếng rít the thé khi cố hít vào.
- Chảy dãi nhiều, không nuốt được.
Phân biệt tắc một phần và tắc hoàn toàn
- Tắc một phần: trẻ còn ho mạnh, còn khóc được, còn nói được. Để trẻ ho. Ho là biện pháp tống dị vật hiệu quả hơn bất kỳ thao tác nào của bạn.
- Tắc hoàn toàn: trẻ không phát ra tiếng, ho không thành tiếng, tím dần. Can thiệp ngay.
Trẻ dưới một tuổi — vỗ lưng và ấn ngực
Không dùng ép bụng cho trẻ sơ sinh vì nguy cơ tổn thương gan và các tạng trong ổ bụng.
Năm lần vỗ lưng:
- Đặt trẻ nằm sấp dọc theo cẳng tay bạn, đầu thấp hơn thân.
- Dùng bàn tay đỡ hàm và ngực trẻ, không bóp vào cổ.
- Tì cẳng tay lên đùi bạn cho vững.
- Vỗ dứt khoát năm lần vào giữa hai bả vai bằng gót bàn tay kia.
Năm lần ấn ngực:
- Lật trẻ nằm ngửa dọc theo cẳng tay kia, đầu vẫn thấp hơn thân.
- Đặt hai ngón tay ở giữa ngực, ngay dưới đường nối hai núm vú.
- Ấn dứt khoát năm lần, sâu hơn và chậm hơn so với nhịp ép tim.
Lặp lại xen kẽ năm vỗ lưng — năm ấn ngực cho tới khi dị vật ra hoặc trẻ mất ý thức.
Trẻ trên một tuổi — vỗ lưng và ép bụng
Năm lần vỗ lưng: cho trẻ cúi người về phía trước, một tay đỡ ngực trẻ, tay kia vỗ dứt khoát năm lần vào giữa hai bả vai.
Năm lần ép bụng:
- Đứng hoặc quỳ sau lưng trẻ, vòng hai tay qua bụng.
- Nắm một tay thành nắm đấm, đặt phía trên rốn và dưới mũi ức.
- Bàn tay kia nắm lấy nắm đấm.
- Giật mạnh vào trong và hướng lên trên, năm lần.
Lặp lại xen kẽ cho tới khi dị vật ra hoặc trẻ mất ý thức.
Khi trẻ mất ý thức
- Đặt trẻ nằm ngửa trên mặt phẳng cứng.
- Gọi 115 hoặc nhờ người gọi.
- Mở miệng nhìn, lấy ra dị vật nếu nhìn thấy rõ — không mò sâu.
- Thổi 5 hơi.
- Bắt đầu chu kỳ 30 ép, 2 thổi.
- Mỗi lần trước khi thổi, nhìn nhanh vào miệng xem dị vật có trồi lên không.
Lực ép tim tạo áp lực trong lồng ngực và có thể đẩy dị vật lên. Đây là lý do hồi sức vẫn là việc đúng ngay cả khi bạn biết nguyên nhân là hóc.
Những việc tuyệt đối không làm
- Không móc họng mò tìm dị vật — dễ đẩy sâu hơn và làm tổn thương họng.
- Không dốc ngược trẻ lắc — không hiệu quả và nguy hiểm cho cột sống cổ.
- Không vuốt ngực, vuốt lưng nhẹ nhàng — không tạo đủ áp lực.
- Không cho uống nước để "trôi xuống" — làm tình hình xấu đi.
- Không ép bụng cho trẻ dưới một tuổi.
- Không chở đi viện trong lúc trẻ đang tắc hoàn toàn mà không làm gì — hãy xử trí ngay tại chỗ.
Sau khi dị vật ra
Vẫn đưa trẻ đi khám, vì có thể còn mảnh nhỏ sót lại, hoặc niêm mạc đã bị tổn thương. Nếu đã phải ép bụng, cần khám để loại trừ tổn thương nội tạng.
Thức ăn dễ gây hóc
- Hạt các loại: lạc, hạt điều, hạt dưa, hạt bí.
- Nho nguyên quả, cà chua bi.
- Xúc xích cắt khoanh tròn.
- Kẹo cứng, kẹo dẻo, thạch rau câu.
- Bỏng ngô.
- Miếng táo, cà rốt sống to.
- Xương cá, xương gà nhỏ.
Đồ vật dễ gây hóc
- Viên bi, cúc áo, đồng xu.
- Pin cúc áo — đặc biệt nguy hiểm, là cấp cứu ngay cả khi trẻ vẫn bình thường.
- Nam châm nhỏ.
- Chi tiết rời của đồ chơi.
- Nắp bút, đầu tẩy.
- Bóng bay chưa thổi hoặc mảnh bóng bay vỡ.
Phòng ngừa trong bữa ăn
- Cho trẻ ngồi yên khi ăn, không vừa ăn vừa chạy, cười, nằm.
- Cắt nhỏ thức ăn: nho bổ dọc làm tư, xúc xích bổ dọc thay vì cắt khoanh.
- Không ép trẻ ăn khi trẻ đang khóc.
- Người lớn ngồi cùng trong suốt bữa ăn của trẻ nhỏ.
- Không cho trẻ dưới bốn tuổi ăn hạt cứng nguyên vẹn.
Kiểm tra nhà theo tầm với của trẻ
Ngồi xổm xuống bằng chiều cao của trẻ và nhìn quanh. Mọi vật nhỏ lọt qua một ống giấy vệ sinh đều có thể lọt vào miệng trẻ. Kiểm tra gầm ghế sofa, góc phòng, hộc tủ thấp và túi xách của khách tới chơi.
Tóm lại
Trẻ còn ho được thì để trẻ ho. Trẻ không phát ra tiếng thì can thiệp ngay: dưới một tuổi vỗ lưng và ấn ngực, trên một tuổi vỗ lưng và ép bụng. Mất ý thức thì đặt xuống, gọi cấp cứu và hồi sức. Không bao giờ móc họng mò dị vật.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết trẻ đang hóc?
Trẻ đột ngột không khóc được, không phát ra tiếng, ôm cổ hoặc há miệng hoảng hốt, mặt đỏ rồi tím dần. Hóc nặng thường diễn ra trong im lặng chứ không ồn ào như nhiều người tưởng.
Trẻ còn ho được thì có nên vỗ lưng không?
Không. Ho là cơ chế tống dị vật hiệu quả nhất. Hãy để trẻ ho, đứng cạnh động viên và theo dõi sát. Chỉ can thiệp khi trẻ không ho được nữa, không phát ra tiếng hoặc bắt đầu tím.
Trẻ sơ sinh và trẻ lớn xử trí khác nhau thế nào?
Trẻ dưới một tuổi dùng vỗ lưng xen kẽ ấn ngực, không ép bụng. Trẻ lớn hơn có thể dùng vỗ lưng xen kẽ ép bụng. Ép bụng không dùng cho trẻ sơ sinh vì nguy cơ tổn thương nội tạng.
Khi nào chuyển sang hồi sinh tim phổi?
Khi trẻ mất ý thức. Lúc đó đặt trẻ xuống mặt phẳng cứng, gọi cấp cứu và bắt đầu hồi sức; lực ép tim cũng tạo áp lực có thể đẩy dị vật lên.