Một người đổ sụp xuống trước mặt bạn. Trong vài giây đầu, ba khả năng phổ biến nhất là ngất, cơn co giật và ngừng tuần hoàn. Ba tình huống đó cần ba cách xử trí khác nhau, và làm nhầm có thể mất thời gian quý hoặc gây thêm tổn thương.
May mắn là bạn không cần chẩn đoán chính xác. Bạn chỉ cần trả lời đúng một câu hỏi: người này có thở bình thường không.
Câu hỏi phân loại duy nhất
- Không đáp ứng và không thở bình thường → ngừng tuần hoàn → gọi cấp cứu và ép tim ngay.
- Không đáp ứng nhưng thở bình thường → đặt nằm nghiêng an toàn, theo dõi sát, gọi hỗ trợ.
- Đáp ứng được → tìm nguyên nhân, xử trí theo tình huống.
Mọi chi tiết còn lại trong bài này là để bạn hiểu và chăm sóc tốt hơn, không phải để bạn phân vân lâu hơn.
Ngất trông như thế nào
Ngất là mất ý thức ngắn do lượng máu lên não giảm tạm thời. Nó rất hay gặp và phần lớn lành tính.
- Thường có dấu hiệu báo trước: hoa mắt, ù tai, buồn nôn, vã mồ hôi lạnh, mặt tái.
- Người từ từ khuỵu xuống chứ ít khi ngã cứng đơ.
- Mất ý thức ngắn, thường dưới một phút.
- Tỉnh lại nhanh và biết mình ở đâu, dù còn mệt.
- Vẫn thở bình thường suốt thời gian đó.
Hoàn cảnh hay gây ngất
- Đứng lâu trong đám đông, nơi nóng và bí.
- Đứng dậy đột ngột sau khi nằm hoặc ngồi lâu.
- Nhìn thấy máu, bị lấy máu, đau nhiều.
- Đói, mất nước, sau khi tiêu chảy hoặc sốt.
- Ho mạnh, rặn mạnh khi đi vệ sinh.
Xử trí người ngất
- Đặt nằm ngửa trên mặt phẳng, nâng hai chân cao hơn tim.
- Nới cổ áo, thắt lưng.
- Làm thoáng chỗ đó, tránh xúm đông quanh mặt nạn nhân.
- Không xối nước, không tát, không bấm nhân trung.
- Khi tỉnh, cho nằm thêm vài phút rồi mới ngồi dậy từ từ.
- Không cho uống gì khi chưa tỉnh hoàn toàn.
Khi ngất không lành tính
Một số kiểu ngất cần đi khám sớm vì có thể là dấu hiệu bệnh tim.
- Ngất trong lúc đang gắng sức, đang chạy, đang bơi.
- Ngất không có dấu hiệu báo trước, ngã đập mặt xuống.
- Ngất kèm đau ngực, hồi hộp đánh trống ngực, khó thở.
- Ngất ở người có bệnh tim đã biết.
- Gia đình có người đột tử khi còn trẻ.
- Ngất nhiều lần trong thời gian ngắn.
Cơn co giật trông như thế nào
- Người cứng lại rồi giật đều cả tay chân trong vài chục giây tới vài phút.
- Có thể trợn mắt, sùi bọt mép, cắn phải lưỡi, tiểu không tự chủ.
- Sau cơn, người mệt lả, lơ mơ, ngủ thiếp, phải một lúc mới tỉnh hẳn.
- Sau cơn vẫn thở, thường thở khò khè hoặc thở sâu.
Xử trí cơn co giật
- Dọn vật cứng, vật sắc quanh người.
- Lót mềm dưới đầu.
- Không giữ chặt tay chân, không cố ghìm cơn giật.
- Không nhét vật gì vào miệng.
- Nhìn đồng hồ để biết cơn kéo dài bao lâu.
- Hết cơn thì đặt nằm nghiêng an toàn và ở lại cho tới khi người đó tỉnh hẳn.
Khi co giật là cấp cứu
- Cơn kéo dài quá năm phút.
- Cơn này nối cơn kia mà không tỉnh lại giữa chừng.
- Người chưa từng co giật bao giờ.
- Co giật ở phụ nữ có thai.
- Co giật sau chấn thương đầu, sau đuối nước, sau điện giật.
- Sau cơn không thở bình thường trở lại — lúc này xử trí như ngừng tuần hoàn.
Vì sao ngừng tim hay bị nhầm với động kinh
Trong 10–20 giây đầu sau khi tim ngừng, não thiếu oxy có thể gây một cơn giật ngắn. Người chứng kiến thấy giật thì nghĩ ngay tới động kinh, ngồi chờ cho hết cơn — và thời gian quý nhất trôi qua. Điểm phân biệt nằm ở sau cơn: người động kinh thở lại, thậm chí thở to; người ngừng tim thì không, hoặc chỉ thở ngáp rời rạc.
Hạ đường huyết
Người tiểu đường đang dùng thuốc có thể lơ mơ, vã mồ hôi lạnh, run, nói lẫn, thậm chí co giật. Nếu họ còn tỉnh và nuốt được, cho ăn hoặc uống thứ có đường. Nếu đã lơ mơ, không đưa gì vào miệng và gọi cấp cứu ngay.
Say rượu — đừng mặc định
Một người nằm bất động giữa phố rất hay bị cho là say. Nhưng ngừng tim, hạ đường huyết, chấn thương sọ não và ngộ độc đều có thể trông giống say. Hãy dành mười giây lay gọi và nhìn ngực trước khi kết luận.
Đột quỵ
Đột quỵ thường không gây mất ý thức hoàn toàn ngay, mà gây méo miệng, yếu một bên người, nói khó. Người bệnh vẫn thở. Đây cũng là cấp cứu phải gọi 115 ngay, nhưng không ép tim khi họ còn thở bình thường.
Điểm chung của mọi tình huống
- Đảm bảo an toàn hiện trường trước.
- Lay gọi và nhìn ngực.
- Gọi 115 khi không chắc.
- Đừng bỏ nạn nhân một mình.
- Ghi nhớ diễn biến để kể lại cho nhân viên y tế.
Tóm lại
Đừng cố chẩn đoán. Hãy hỏi một câu duy nhất: người này có thở bình thường không. Có thở thì đặt nằm nghiêng và theo dõi; không thở bình thường thì gọi cấp cứu và ép tim ngay, kể cả khi vừa thấy một cơn co giật.
Câu hỏi thường gặp
Người ngất có cần ép tim không?
Không, nếu họ vẫn thở bình thường. Ngất là mất ý thức ngắn do máu lên não giảm tạm thời, và người bệnh thường tỉnh lại trong vòng chưa tới một phút khi được đặt nằm. Chỉ ép tim khi không đáp ứng và không thở bình thường.
Ngừng tim có gây co giật không?
Có thể. Ngay sau khi tim ngừng, não thiếu oxy có thể gây co giật vài giây khiến người xung quanh tưởng là động kinh. Điểm phân biệt là sau cơn giật đó nạn nhân không thở bình thường trở lại.
Có nên nhét vật gì vào miệng người đang co giật không?
Tuyệt đối không. Việc này không ngăn được cắn lưỡi mà gây gãy răng, tổn thương hàm và nguy cơ tắc đường thở. Chỉ cần dọn vật cứng xung quanh và lót mềm dưới đầu.
Người ngất tỉnh lại rồi có cần đi khám không?
Nên đi khám, nhất là khi ngất lúc đang gắng sức, ngất kèm đau ngực hoặc hồi hộp, ngất không có dấu hiệu báo trước, hoặc ở người có bệnh tim. Đó có thể là dấu hiệu của rối loạn nhịp cần được đánh giá.