Giữa lúc có người vừa đổ sụp xuống trước mặt, thứ khiến người ta mất nhiều thời gian nhất không phải kỹ thuật, mà là phân vân. Ngủ hay ngất? Say hay bệnh? Có nên động vào không? Quy trình đánh giá dưới đây tồn tại để cắt bỏ đúng khoảng phân vân đó và đưa bạn tới quyết định trong mười giây.
Trước hết: nơi này có an toàn không
Bước đầu tiên không phải chạm vào nạn nhân mà là nhìn quanh. Người cứu trở thành nạn nhân thứ hai là tình huống có thật và hay gặp.
- Có dây điện, thiết bị điện chạm vào người nạn nhân không? Cắt điện trước.
- Có xe cộ đang chạy qua không? Cần người cảnh giới.
- Có khí lạ, khói, mùi hoá chất không? Thông khí và đưa nạn nhân ra chỗ thoáng trước.
- Có nguy cơ sập, cháy, nước sâu không?
Bước một: gọi và lay
Quỳ xuống cạnh nạn nhân, đặt hai tay lên hai vai, lay nhẹ và gọi to sát tai: "Anh ơi, có nghe tôi không?"
- Có đáp ứng — mở mắt, cử động, phát ra tiếng: người đó chưa ngừng tuần hoàn. Chuyển sang đánh giá nguyên nhân khác và gọi hỗ trợ nếu cần.
- Không đáp ứng gì cả — đi tiếp bước hai ngay.
Bước hai: gọi người và gọi cấp cứu
Đừng làm một mình nếu quanh đó có người. Hãy chỉ tay vào một người cụ thể và giao việc rõ ràng: "Anh áo xanh, gọi 115 ngay. Chị kia, đi tìm máy khử rung." Giao việc chung chung cho đám đông thường dẫn tới không ai làm.
Nếu chỉ có một mình, bật loa ngoài điện thoại rồi gọi cấp cứu để vừa nói chuyện vừa rảnh tay làm việc.
Bước ba: nhìn hơi thở
Ngửa nhẹ đầu nạn nhân ra sau, nâng cằm lên để mở đường thở, rồi nhìn vào lồng ngực trong khoảng mười giây.
- Nhìn: lồng ngực có nhô lên hạ xuống đều đặn không?
- Nghe: ghé tai gần mũi miệng, có tiếng thở không?
- Cảm nhận: có hơi thở phả vào má bạn không?
Thở ngáp — cái bẫy lớn nhất
Ngay sau khi tim ngừng, nhiều nạn nhân vẫn có những nhịp thở rời rạc: há miệng thật to, tiếng khò khè hoặc tiếng ngáy lạ, cách nhau nhiều giây, rồi thưa dần. Trông giống như đang thở, nhưng đây là phản xạ cuối cùng của thân não chứ không phải hô hấp thật.
Rất nhiều ca chậm trễ bắt nguồn từ đúng hiểu lầm này: người nhà thấy nạn nhân "còn thở" nên đứng chờ. Hãy nhớ: thở ngáp là dấu hiệu của ngừng tuần hoàn, không phải dấu hiệu còn sống khoẻ.
Vì sao không bắt mạch
Bắt mạch cảnh đúng cách là kỹ năng cần luyện tập, và ngay cả nhân viên y tế cũng có thể nhầm khi vội. Người không chuyên bắt mạch trong lúc run tay thường mất 20–30 giây và ra kết quả sai. Hướng dẫn hiện nay vì vậy bỏ hẳn bước này với người dân: chỉ cần không đáp ứng và không thở bình thường.
Khi bạn không chắc
Đây là tình huống thường gặp nhất, và câu trả lời đã được chuẩn hoá: không chắc thì coi như có ngừng tuần hoàn và bắt đầu ép tim.
Nếu người đó thật ra chưa ngừng tim, họ sẽ phản ứng — cử động, đẩy tay bạn ra, rên. Khi đó bạn dừng lại. Cái giá của việc ép nhầm nhỏ hơn rất nhiều so với cái giá của việc không ép khi cần.
Đặt nạn nhân ở tư thế nào để đánh giá
- Nằm ngửa trên mặt phẳng cứng — sàn nhà, mặt đường, không phải giường nệm.
- Nếu đang nằm sấp, lật ngửa cả người cùng lúc, giữ đầu và thân thẳng hàng.
- Nới cà vạt, cổ áo chật.
- Không kê gối dưới đầu.
Nếu nghi có chấn thương cột sống cổ
Với người ngã cao, tai nạn giao thông hoặc lặn cắm đầu, hãy hạn chế xoay cổ khi mở đường thở — nâng hàm dưới thay vì ngửa mạnh đầu. Nhưng nếu bạn không làm được kỹ thuật đó, đừng bỏ mở đường thở: đường thở thông vẫn là ưu tiên cao hơn.
Có nên móc họng kiểm tra dị vật không
Chỉ lấy ra thứ bạn nhìn thấy rõ trong miệng. Đưa ngón tay vào mò sâu có thể đẩy dị vật xuống sâu hơn và làm tổn thương họng. Với người bất tỉnh nghi hóc, ép tim vẫn là việc chính vì lực ép cũng tạo áp lực trong lồng ngực.
Sau khi quyết định: không dừng lại nữa
Một khi đã kết luận ngừng tuần hoàn, bạn chuyển sang ép tim và không quay lại đánh giá liên tục nữa. Việc dừng ép để kiểm tra "xem đã thở lại chưa" là thói quen làm giảm hiệu quả rõ rệt, vì mỗi lần dừng là huyết áp trong lòng mạch tụt xuống và phải mất nhiều nhịp ép mới gây dựng lại được.
Tình huống trong nhà: người thân "ngủ mà gọi không dậy"
Nhiều ca ngừng tuần hoàn tại nhà được phát hiện dưới dạng này. Đừng tự trấn an rằng người đó ngủ say. Lay vai, gọi to, nhìn ngực. Mười giây đó không làm hỏng giấc ngủ của ai, nhưng có thể cứu một mạng người.
Ghi nhớ mốc thời gian
Nếu có thể, nhớ hoặc nói to giờ phát hiện nạn nhân và giờ bắt đầu ép tim. Thông tin này rất có giá trị với đội cấp cứu khi họ tới, vì nó cho biết não đã thiếu oxy trong bao lâu.
Tóm lại
Nhìn quanh cho an toàn, lay gọi, nhìn ngực mười giây. Không đáp ứng và không thở bình thường — kể cả khi đang thở ngáp — là đủ để bắt đầu. Không bắt mạch, không phân vân, không chờ ai cho phép.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bắt mạch cổ để kiểm tra không?
Hướng dẫn hiện nay không yêu cầu người không chuyên bắt mạch, vì rất khó chính xác khi đang hoảng và dễ mất thời gian quý. Hãy dựa vào hai dấu hiệu đơn giản: không đáp ứng và không thở bình thường.
Kiểm tra bao lâu là đủ?
Khoảng mười giây, không hơn. Nếu sau mười giây bạn vẫn không chắc người đó có thở bình thường hay không, hãy coi như không và bắt đầu ép tim.
Có nên lay mạnh hoặc tát cho tỉnh không?
Chỉ lay nhẹ hai vai và gọi to. Lay mạnh có thể làm nặng thêm chấn thương cột sống cổ nếu có, còn tát không giúp người đã ngừng tuần hoàn tỉnh lại.
Người đang thở ngáp thì tính là còn thở không?
Không. Thở ngáp là những nhịp thở rời rạc, há miệng như cá mắc cạn, thường xuất hiện ngay sau khi tim ngừng. Đây là dấu hiệu của ngừng tuần hoàn, phải ép tim ngay.