Trong toàn bộ chuỗi cấp cứu ngừng tim, có đúng một thiết bị mà người dân bình thường có thể dùng để khôi phục nhịp tim: máy khử rung tự động ngoài, thường gọi tắt là AED. Nó nằm trong hộp treo tường ở sân bay, trung tâm thương mại, toà nhà văn phòng — và phần lớn mọi người đi qua hàng ngày mà không biết đó là gì.
Vì sao cần một cú sốc điện
Phần lớn ca ngừng tim đột ngột ở người lớn bắt đầu bằng một rối loạn nhịp: các sợi cơ tim co bóp hỗn loạn, mỗi sợi một kiểu, nên quả tim rung lên mà không bơm được máu đi. Trạng thái này không tự hết.
Cú sốc điện làm toàn bộ cơ tim ngừng hoạt động điện cùng lúc trong một khoảnh khắc, giống như tắt rồi bật lại. Sau đó hệ thống dẫn truyền tự nhiên của tim có cơ hội giành lại quyền chỉ huy và tạo nhịp bình thường.
Ép tim và AED làm hai việc khác nhau
- Ép tim giữ cho máu vẫn chảy tới não trong lúc chờ. Nó không sửa được rối loạn nhịp.
- AED có thể sửa rối loạn nhịp, nhưng không thay thế được việc bơm máu.
Hai thứ này bổ sung cho nhau. Ép tim liên tục làm tăng cơ hội cú sốc thành công; cú sốc làm cho việc ép tim trở nên có ý nghĩa lâu dài.
Vì sao thời gian quan trọng đến vậy
Rối loạn nhịp kiểu rung thất không kéo dài mãi. Nếu không được sốc, nó chuyển dần sang trạng thái mà sốc điện không còn tác dụng. Đây là lý do mọi hướng dẫn đều nhấn mạnh dùng AED càng sớm càng tốt, và vì sao việc cử một người đi tìm máy ngay từ phút đầu lại quan trọng.
Máy tự quyết định, không phải bạn
Đây là điểm khiến AED an toàn cho người không chuyên. Sau khi dán hai miếng điện lên ngực nạn nhân, máy đọc hoạt động điện của tim và tự phân loại:
- Nhịp cần sốc — máy báo "có chỉ định sốc", nạp điện và cho phép bấm nút.
- Nhịp không cần sốc — máy báo và yêu cầu tiếp tục ép tim, nút sốc không hoạt động.
Bạn không phải chẩn đoán gì cả. Bạn chỉ cần dán đúng chỗ, tránh xa khi máy phân tích, và bấm nút khi máy bảo bấm.
Bên trong hộp AED có gì
- Thân máy có loa phát hướng dẫn bằng giọng nói, thường kèm màn hình hoặc đèn nhấp nháy.
- Hai miếng điện dán dùng một lần, có hình vẽ chỉ vị trí dán.
- Kéo nhỏ để cắt áo.
- Dao cạo nhỏ để cạo lông ngực rậm.
- Khăn lau khô ngực.
- Găng tay dùng một lần.
- Thường có thêm màng chắn thổi ngạt.
Máy nói gì với bạn
Hướng dẫn bằng giọng nói là tính năng quan trọng nhất. Máy sẽ lần lượt nói những câu đại ý:
- "Dán miếng điện lên ngực trần của nạn nhân."
- "Đang phân tích nhịp tim, không chạm vào nạn nhân."
- "Có chỉ định sốc. Tránh xa nạn nhân. Bấm nút sốc."
- "Đã sốc. Bắt đầu ép tim ngay."
- "Không có chỉ định sốc. Tiếp tục ép tim."
Việc của bạn là làm theo, không suy diễn thêm.
Có loại nào cần bấm nút, có loại tự sốc
- Bán tự động — phổ biến nhất; máy nạp điện rồi yêu cầu bạn bấm nút sốc.
- Tự động hoàn toàn — máy tự phóng điện sau khi đếm ngược; bạn chỉ cần tránh xa.
Cả hai đều báo rõ bằng giọng nói trước khi sốc, nên nguyên tắc không đổi: nghe máy nói "tránh xa" thì buông tay ra ngay và nhìn quanh xem không ai chạm vào nạn nhân.
Tìm máy ở đâu
- Sân bay, nhà ga, bến xe lớn.
- Trung tâm thương mại, siêu thị lớn.
- Toà nhà văn phòng, khách sạn.
- Sân vận động, phòng tập, bể bơi.
- Trường đại học, bệnh viện, phòng khám.
- Một số xe cứu hoả, xe tuần tra.
Cách nhanh nhất là hỏi bảo vệ, lễ tân hoặc nhân viên tại chỗ — họ biết vị trí và có chìa khoá tủ nếu tủ khoá. Đừng tự chạy khắp nơi tìm.
Hộp có báo động thì sao
Nhiều tủ AED kêu còi khi mở. Đó là thiết kế để báo cho nhân viên toà nhà biết có sự cố, không phải để ngăn bạn lấy máy. Cứ lấy và mang đi.
Điều máy không làm được
- Không thay thế ép tim.
- Không cứu được nạn nhân có nhịp không đáp ứng với sốc điện — với họ, ép tim và thuốc là con đường.
- Không chẩn đoán nguyên nhân ngừng tim.
- Không gọi cấp cứu thay bạn.
Vì sao nhiều máy không được dùng dù ở ngay gần đó
Lý do phổ biến nhất không phải máy hỏng mà là không ai biết nó ở đâu, hoặc không ai nghĩ rằng mình được phép lấy. Nếu bạn làm việc trong một toà nhà, hãy dành hai phút hôm nay để tìm xem máy đặt ở đâu. Đó là hai phút có giá trị nhất trong bài viết này.
Nếu chỉ có một mình
Với người lớn ngừng tim đột ngột, ưu tiên là gọi 115 và lấy AED sớm. Nếu máy ở ngay gần và lấy được trong vài chục giây, hãy lấy. Nếu phải chạy đi xa, hãy ở lại ép tim và nhờ người khác đi lấy.
Tóm lại
AED được làm ra cho người không học y dùng: nó tự phân tích, tự quyết định, và nói cho bạn nghe từng bước. Ép tim giữ máu chảy, AED sửa nhịp — cần cả hai. Và việc cần làm ngay hôm nay là biết máy gần bạn nhất nằm ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Người không học y có dùng được AED không?
Có, máy được thiết kế đúng cho mục đích đó. Sau khi bật, máy phát lời hướng dẫn từng bước bằng giọng nói và chỉ cho phép bấm sốc khi phân tích thấy nhịp cần sốc.
Có thể sốc nhầm người không cần không?
Không. AED tự phân tích nhịp tim qua hai miếng điện và chỉ kích hoạt nút sốc khi phát hiện loại rối loạn nhịp đáp ứng với sốc điện. Nếu nhịp không cần sốc, máy sẽ báo và yêu cầu tiếp tục ép tim.
AED có làm tim đập lại không?
Nói chính xác thì cú sốc dừng hoạt động điện hỗn loạn của tim, tạo cơ hội cho nhịp bình thường trở lại. Vì vậy sau mỗi cú sốc phải ép tim ngay lập tức chứ không đứng chờ xem kết quả.
Dùng AED muộn có còn tác dụng không?
Cơ hội thành công giảm dần theo từng phút, nên càng sớm càng tốt. Nhưng nếu máy đến muộn thì vẫn dùng — kết hợp với ép tim liên tục, đó vẫn là cơ hội tốt nhất mà nạn nhân có.