Trong hầu hết các vụ ngừng tim ngoài bệnh viện, có người chứng kiến. Điều đáng nói là ở rất nhiều vụ, những người có mặt đều không làm gì cho tới khi xe cấp cứu tới. Không phải vì họ vô cảm — phần lớn về sau kể lại rằng họ muốn giúp nhưng không dám.
Bài này không dạy kỹ thuật. Nó nói về đúng thứ đang chặn tay bạn lại.
Nỗi sợ thứ nhất: sợ làm sai
Đây là nỗi sợ phổ biến nhất, và nó dựa trên một giả định sai: rằng có một cách làm đúng duy nhất, còn lệch đi là gây hại. Với ngừng tuần hoàn, phép so sánh không phải giữa "ép đúng" và "ép sai", mà giữa "có ép" và "không ép". Không ép thì tỉ lệ sống gần như bằng không. Ép chưa chuẩn vẫn đẩy được máu đi.
Nỗi sợ thứ hai: sợ gãy xương sườn
Ép tim đủ sâu ở người lớn tuổi có thể làm rạn hoặc gãy sườn, và bạn có thể nghe thấy tiếng rắc. Cảm giác đó rất khó chịu, nhiều người dừng lại ngay lúc đó. Nhưng xương sườn lành được trong vài tuần, còn não thiếu oxy quá lâu thì không hồi phục. Nghe thấy tiếng rắc không phải tín hiệu dừng — hãy kiểm tra lại vị trí tay và tiếp tục.
Nỗi sợ thứ ba: sợ bị trách, bị kiện
Người ta hay lo rằng nếu nạn nhân không qua khỏi thì mình bị đổ lỗi. Thực tế, người ra tay trong tình huống khẩn cấp là người đã cho nạn nhân cơ hội duy nhất họ có. Nếu vẫn lo, hãy làm ba việc: gọi 115 và giữ máy để có ghi nhận, làm theo hướng dẫn của tổng đài, và nhờ người xung quanh chứng kiến.
Nỗi sợ thứ tư: sợ lây bệnh
Với người không được đào tạo, hướng dẫn hiện nay cho phép chỉ ép tim, không thổi ngạt. Bạn không cần chạm miệng nạn nhân. Nếu có găng tay hay khăn thì tốt, không có cũng không nên vì thế mà không ép.
Nỗi sợ thứ năm: ngại vì giới tính
Nghiên cứu ở nhiều nước cho thấy phụ nữ bị ngừng tim nơi công cộng ít được người lạ ép tim hơn nam giới, phần lớn vì người xung quanh ngại chạm vào ngực. Cách giải quyết không phải là bỏ qua, mà là tổ chức: nhờ vài người đứng thành vòng che chắn, dùng áo khoác che phần không cần thiết, rồi làm việc phải làm.
Hiệu ứng đám đông: càng đông càng ít người ra tay
Khi có nhiều người chứng kiến, trách nhiệm bị chia loãng — ai cũng nghĩ sẽ có người khác làm, hoặc chờ xem có ai bắt đầu không. Đây là hiện tượng tâm lý đã được mô tả kỹ, và nó phá được bằng một thao tác đơn giản: chỉ đích danh.
Cách giao việc cho đám đông
Chỉ tay vào từng người và nói câu ngắn, rõ, có mệnh lệnh.
- "Anh áo xanh, gọi 115 ngay, bật loa ngoài."
- "Chị đeo kính, chạy vào toà nhà hỏi máy khử rung AED."
- "Hai anh kia, giữ cho xe đi vòng, đừng để ai đứng sát."
- "Bạn, chuẩn bị thay ca cho tôi sau hai phút."
- "Ai biết người này thì lấy hộ hộp thuốc và giấy tờ."
Việc giao cụ thể tạo ra hai thứ cùng lúc: công việc được làm, và đám đông thôi đứng nhìn.
Người dẫn dắt là ai
Không cần là người giỏi nhất. Là người nói to nhất và rõ nhất trong ba mươi giây đầu. Nếu sau đó có người có chuyên môn tới, hãy bàn giao gọn gàng: đã bắt đầu ép từ phút nào, nạn nhân có tiền sử gì, đã gọi cấp cứu chưa.
Khi bạn mỏi tay
Ép tim đúng cách rất mệt, và chất lượng giảm rõ sau khoảng hai phút. Đổi người mỗi hai phút là chuẩn, nhưng phải đổi nhanh — dừng càng ngắn càng tốt. Hãy đếm to để người thay ca biết nhịp và vào ngay khi bạn nhấc tay ra.
Nếu chỉ có một mình bạn
- Gọi 115, bật loa ngoài, đặt điện thoại xuống sàn.
- Ép liên tục, chấp nhận là bạn sẽ mệt.
- Ép chậm lại một chút còn hơn dừng hẳn để nghỉ.
- Gọi to nhờ người đi ngang qua, đừng ngại làm phiền.
Sau khi mọi chuyện kết thúc
Dù kết quả thế nào, người từng ép tim cho một người lạ hay một người thân thường mang theo cảm xúc nặng nề nhiều ngày sau: hình ảnh lặp lại, mất ngủ, cảm giác giá như mình làm khác đi. Đây là phản ứng bình thường, không phải yếu đuối.
- Nói chuyện với người bạn tin tưởng, kể lại đầy đủ.
- Nhớ rằng nạn nhân đã ở tình trạng không thể xấu hơn trước khi bạn chạm vào.
- Nếu kéo dài quá vài tuần và ảnh hưởng sinh hoạt, hãy tìm hỗ trợ tâm lý.
Trẻ em và thiếu niên cũng làm được
Trẻ lớn hoàn toàn học được việc gọi 115, nói địa chỉ, mở cửa đón xe và gọi người lớn. Ở nhiều nước, hồi sinh tim phổi được dạy trong trường phổ thông. Dạy con những việc này không làm con sợ, mà làm con bớt hoảng khi chuyện xảy ra thật.
Điều khiến phản xạ hình thành
Đọc bài viết không tạo ra phản xạ. Đặt tay lên mô hình và ép một trăm nhịp thì có. Một buổi thực hành vài giờ đủ để lần sau tay bạn tự biết đường đi, trong khi đầu vẫn còn đang hoảng.
Tóm lại
Nỗi sợ chặn tay người ta lại nhiều hơn sự thiếu hiểu biết. Không ép mới là lựa chọn chắc chắn dẫn tới mất mát. Hãy chỉ đích danh từng người mà giao việc, bắt đầu ép, và nhớ rằng bạn không thể làm cho tình trạng của nạn nhân xấu hơn mức nó đang có.
Câu hỏi thường gặp
Ép tim làm gãy xương sườn thì có sao không?
Gãy hoặc rạn sườn có thể xảy ra khi ép đủ sâu, nhất là ở người cao tuổi, và xương sườn lành lại được. Nếu vì sợ gãy mà ép quá nhẹ thì máu không chảy tới não, và đó mới là tổn thất không phục hồi.
Có đông người mà không ai làm gì thì sao?
Đó là hiện tượng rất thường gặp: ai cũng nghĩ người khác sẽ làm. Cách phá vỡ là chỉ đích danh từng người và giao việc cụ thể, thay vì kêu gọi chung chung với cả đám đông.
Em là phụ nữ, nạn nhân là nam giới, có ngại không?
Trong tình huống ngừng tim, việc để lộ vùng ngực là cần thiết để ép đúng vị trí và dùng máy khử rung. Hãy nhờ người đứng che chắn xung quanh nếu ở nơi đông người, nhưng đừng vì ngại mà chậm lại.
Không biết làm thì có nên đứng ngoài không?
Không. Người chưa biết vẫn có việc quan trọng: gọi 115, bật loa ngoài để tổng đài hướng dẫn, đi tìm máy khử rung, dọn đường đón xe cấp cứu, hoặc thay ca cho người đang ép khi họ mỏi.